خورشید ما تنها یکی از حدود ۱۰۰ میلیارد ستارهای است که در کهکشان راه شیری قرار دارد. این کهکشان با تمام شکوهاش، فقط یکی از تقریباً دو تریلیون کهکشان شناختهشده در عالم است. اگر بخواهیم شمار ستارگان کل کیهان را تخمین بزنیم، با عددی حیرتآور روبرو میشویم: یک سپتوکیلیون یا 102410^{24} 1024 ستاره – یعنی یک میلیون میلیارد میلیارد ستاره. این اعداد چنان عظیماند که درک آنها برای ذهن انسان دشوار است اما درک همین بزرگی، ما را به عظمت واقعی جهان نزدیک میکند.
هر ستاره، گوی بزرگی از گازهای سوزان (عمدتاً هیدروژن) است که با نیروی گرانش در کنار هم نگه داشته شده و از طریق همجوشی هستهای، انرژی تولید میکند. ستارگان در ابعاد، جرم و دما تفاوت زیادی دارند. برخی مانند کوتولههای قرمز، آرام و کممصرفاند و میتوانند تا بیش از یک تریلیون سال بسوزند. در سوی دیگر، ستارگانی همچون UY Scuti با قطری بیش از ۱۷۰۰ برابر خورشید قرار دارند که تنها چند میلیون سال عمر میکنند و در انفجارهای عظیم ابرنواختر از هم میپاشند. خورشید ما با عمری حدود ۱۰ میلیارد سال، در میانه این طیف قرار دارد و اکنون نیمی از عمر خود را پشت سر گذاشته است.
در هر کهکشان میلیاردها منظومه سیارهای نیز وجود دارد. فقط در راه شیری احتمالاً بیش از ۱۰۰ میلیارد سیاره وجود دارد و شواهد نشان میدهند که بسیاری از آنها در مناطقی قرار دارند که ممکن است شرایطی مشابه زمین داشته باشند. بهعبارتی، در کهکشان خودمان احتمال وجود میلیاردها سیاره با قابلیت زیست وجود دارد؛ حال اگر این احتمال را به کل جهان بسط دهیم، امکان وجود حیات در گوشههای دورافتاده کیهان کاملاً ممکن و حتی محتمل میشود.
با این حال، آنچه میبینیم، تمام واقعیت نیست. بیشتر جرم کیهان از چیزی تشکیل شده که قابل مشاهده نیست: ماده تاریک و انرژی تاریک. مادهای که حدود ۸۵ درصد جرم جهان را شامل میشود و تنها از طریق اثرات گرانشیاش بر کهکشانها شناسایی شده است. در کنار آن، انرژی تاریک که حدود ۷۰ درصد انرژی کیهان را تشکیل میدهد، عامل شتابگرفتن انبساط جهان است. همچنین میلیاردها سیاهچاله در مرکز کهکشانها نهفتهاند، از جمله ابرسیاهچالهای در مرکز راه شیری که میلیونها برابر سنگینتر از خورشید است.
عمر جهان حدود ۱۳.۸ میلیارد سال تخمین زده میشود. نوری که امروزه از دورترین کهکشانها به ما میرسد، میلیاردها سال در سفر بوده و آنچه میبینیم، تصویر گذشتههای بسیار دور است. در این مقیاس کیهانی، زمین ما – این نقطه آبی کوچک – تنها ذرهای است در میان اقیانوسی از تاریکی و نور. خورشید ما یکی از یک سپتوکیلیون ستاره است که تنها به آن نزدیکیم؛ اما با نگاهی به آسمان، در حقیقت به نشانههایی از میلیاردها خورشید دیگر مینگریم – هرکدام با داستانی منحصربهفرد، شاید با سیاراتی، شاید با حیاتی و شاید با رازهایی که هنوز توان درک آنها را نداریم.
بحث خداشناسی
در این میان، نکتهای بنیادین در خداشناسی وجود دارد: هر چه جهان کوچکتر و سادهتر بود، امکان تصادفی بودن پیدایش آن بیشتر متصور میشد. اما خلق جهانی با این وسعت و نظم پیچیده، تصادفی بودن را بهشدت دور از ذهن و غیرقابل قبول میسازد. بنابراین هرچه جهان بزرگتر و پیچیدهتر باشد، احتمال پیدایش آن از طریق شانس یا تصادف، به صفر نزدیک میشود.
در پاسخ به آتئیستهایی که از بزرگی جهان برای نفی وجود آفریدگار استفاده میکنند، باید گفت: اگر جهان کوچکتر بود، آن را دلیلی برای تصادفی بودن میگرفتند و حال که بزرگ و عظیم است، میگویند در این گستردگی وجود انسان یک تصادف است! این نوعی فرار از حقیقت است. اما از نگاه انسانی هوشیار، بزرگی جهان، خود نشانهای روشن از عظمت خالق آن است. آفریدگاری که قدرت بیپایانش را در پهنه کیهان بهنمایش گذاشته و چنین نظمی شگرف را پدید آورده است. بنابراین بزرگی جهان نه تنها دلیلی برای انکار خدا نیست بلکه خود دلیلی روشن برای شناخت قدرت و علم اوست.
میتوان برای درک بهتر، مثالی از دنیای فناوری زد: در برنامهنویسی، ایجاد یک کد ساده با کنار هم قرار دادن چند کاراکتر، حتی توسط یک دانشجوی تازهکار نیز ممکن است. اما آیا میتوان گوگل – با میلیاردها خط کد – را حاصل یک تصادف دانست؟ چنین پروژهای تنها با تلاش بیوقفه هزاران مهندس و طراحی هوشمندانه ممکن شده است. پس چگونه میتوان جهان هستی را که با نظمی بهمراتب عظیمتر از گوگل عمل میکند، نتیجهی تصادف دانست؟ با این تفاوت که آفریدگار کیهان، برخلاف هر پروژه انسانی، نه نیاز به همکار دارد و نه محدود به زمان و مکان است. او یکتاست و قادر مطلق و جهان، نمایش بینقصی از قدرت اوست.
در همین راستا، قرآن کریم نیز توجه ما را به نشانههای آسمان جلب میکند. در سوره واقعه، آیات ۵ و ۶ آمده است:
“فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ“
«سوگند به جایگاههای ستارگان و اگر بدانید، سوگندی است بزرگ.»
این آیه، جایگاههای ستارگان را نشانهای بزرگ معرفی میکند؛ نشانهای برای آنها که میاندیشند و در آفرینش، عظمت خالق را میجویند.
دیدگاهتان را بنویسید